Hangul và chữ Quốc ngữ — hai bảng chữ trẻ, hai cuộc cách mạng

Có một điều kỳ lạ mà người Việt học tiếng Hàn thường nhận ra rất nhanh: hai dân tộc cách nhau bốn giờ bay lại có một điểm chung sâu thẳm trong cách họ viết. Cả tiếng Hàn lẫn tiếng Việt đều từng được ghi bằng chữ Hán suốt hàng nghìn năm, rồi đều dứt khoát rẽ sang một bảng chữ mới — dễ học đến mức gần như ai cũng biết đọc biết viết. Với người Hàn, đó là Hangul (한글). Với người Việt, đó là chữ Quốc ngữ. Hai cuộc cách mạng chữ viết, hai số phận khác nhau, nhưng chung một khát vọng.

Bảng chữ cái duy nhất có ngày sinh nhật

Hầu hết bảng chữ trên thế giới tiến hóa dần qua nhiều thế kỷ, không ai biết "tác giả". Hangul thì khác: nó được một người sáng tạo có chủ đích, vào một thời điểm xác định. Năm 1443, vua Sejong (세종대왕) cùng các học giả Tập Hiền điện hoàn tất một hệ chữ mới, và năm 1446 ban bố cho toàn dân qua văn bản Huấn dân chính âm (훈민정음) — nghĩa là "âm đúng để dạy dân".

Trước đó, người Hàn viết bằng chữ Hán — thứ chữ chỉ tầng lớp quý tộc có điều kiện học mới thông thạo. Vua Sejong muốn một hệ chữ mà "người dân thường cũng học được trong vài ngày". Ông làm được, theo cách thiên tài: các phụ âm mô phỏng hình dáng miệng - lưỡi khi phát âm, nguyên âm dựng từ trời - đất - người. Chỉ 14 phụ âm và 10 nguyên âm cơ bản, ghép lại theo khối — như chúng tôi đã kể trong bài riêng về Hangul. Đến nay Hàn Quốc vẫn dành hẳn một ngày lễ, Ngày Hangul mùng 9 tháng 10, để mừng "sinh nhật" bảng chữ — điều gần như không ngôn ngữ nào khác có.

“

Hangul có lẽ là hệ thống chữ viết tốt nhất từng được nhân loại sáng tạo.

Khi những giáo sĩ vẽ lại tiếng Việt

Câu chuyện của tiếng Việt vừa giống vừa khác. Người Việt cũng từng viết bằng chữ Hán, rồi sáng tạo ra chữ Nôm dựa trên chữ Hán để ghi tiếng nói của mình — nhưng chữ Nôm vẫn rắc rối, kén người học. Bước ngoặt đến từ một hướng hoàn toàn bất ngờ: các giáo sĩ phương Tây thế kỷ 17, khi truyền đạo, đã dùng bảng chữ Latinh để phiên âm tiếng Việt cho dễ học.

Công trình kết tinh nổi tiếng nhất là cuốn Từ điển Việt–Bồ–La do giáo sĩ Alexandre de Rhodes biên soạn, in tại Roma năm 1651 — dù ông kế thừa thành quả của những người đi trước như Gaspar do Amaral và António Barbosa. Hệ chữ ấy dùng ký tự Latinh quen thuộc, thêm các dấu thanh (sắc, huyền, hỏi, ngã, nặng) để ghi sáu thanh điệu của tiếng Việt. Phải mất gần ba thế kỷ nữa, chữ Quốc ngữ mới từ công cụ truyền giáo trở thành chữ viết chính thức của cả dân tộc, và phong trào Hội Truyền bá chữ Quốc ngữ (thập niên 1930) đã biến nó thành vũ khí xóa mù chữ cho hàng triệu người.

Hai con đường, một đích đến

Đặt hai câu chuyện cạnh nhau, ta thấy một sự đối xứng đẹp đẽ — và cả những khác biệt nói lên nhiều điều.

• Điểm chung lớn nhất: cả hai đều thay thế chữ Hán, đều dân chủ hóa việc đọc - viết. Trước kia, chữ nghĩa là đặc quyền của số ít; sau Hangul và Quốc ngữ, biết chữ trở thành chuyện của số đông. Cả hai cũng gắn chặt với bản sắc và độc lập dân tộc.
• Khác biệt then chốt: Hangul là sáng tạo từ bên trong, do chính vua của người Hàn làm ra cho dân mình; còn Quốc ngữ khởi nguồn từ bên ngoài, do các giáo sĩ ngoại quốc tạo nên rồi mới được người Việt tiếp nhận và biến thành của mình. Một bên là hệ chữ "thiết kế riêng" độc nhất vô nhị; một bên là bảng Latinh quen thuộc được "may đo" lại cho tiếng Việt bằng các dấu thanh.

Điều thú vị cho người Việt học tiếng Hàn: cả hai bảng chữ đều nổi tiếng dễ học. Người biết chữ Quốc ngữ hiểu rõ cảm giác "ghép vần là đọc được"; và đó cũng chính là trải nghiệm khi bắt đầu với Hangul. Hai dân tộc, bằng hai con đường rất khác, đều đã trao cho con cháu mình một món quà giống nhau: chìa khóa để bất cứ ai cũng có thể biết chữ.

Lần tới khi bạn nắn nót viết một chữ Hangul, hãy nhớ: bạn đang nối tiếp một câu chuyện mà dân tộc mình cũng từng đi qua. Hai bảng chữ trẻ tuổi, sinh ra cách nhau vài thế kỷ và vài nghìn cây số, hóa ra lại kể chung một điều — rằng chữ viết, khi đến được tay người dân thường, có thể thay đổi cả một dân tộc.

Học tiếng Hàn cùng bài này

• 한글 — Hangul, bảng chữ cái Hàn Quốc
• 훈민정음 — Huấn dân chính âm
• 세종대왕 — vua Sejong Đại đế
• 한글날 — Ngày Hangul (9/10)
• 자음 — phụ âm · 모음 — nguyên âm
• 글자 — chữ, ký tự

Nguồn

• UNESCO — Hunminjeongeum Manuscript (Memory of the World)
• Korea.net — Hangeul, the Korean alphabet
• Britannica — Quoc-ngu (Vietnamese writing system)
• Britannica — Alexandre de Rhodes
• Encyclopaedia Britannica — Hangul